Kamu yararı nedir ve örnekleri? Hepimizin hayatına değen görünmez sözleşme
Ben bu konuyu bir “hukuk terimi” olarak değil, birlikte yaşamanın kalp atışı olarak görüyorum. Sokakta yürürken kaldırıma takılan taşın düzeltilmesinden, nefes aldığımız havanın temizliğine; gecenin bir yarısında ambulansta çalışan paramediğin yolunun açık olmasından, faturalarımıza yansımayan gizli maliyetlerin adilce paylaşılmasına kadar… “Kamu yararı” dediğimiz şey, birbirimize verdiğimiz sözün somut hâli. Peki bu söz, nereden geliyor; bugün neye dönüşüyor; yarın bizi nereye götürecek?
Kamu yararı: Soyut bir ideal değil, pratik bir yön bulma cihazı
Kamu yararı kulağa romantik gelebilir ama aslında çok pratik bir pusula. Trafikte emniyet şeridinin boş tutulması, tek tek sürücülerin “dakika kazanma” arzusuna set çeker; çünkü hepimizin hayatta kalma ihtiyacı daha ağır basar. Toplu taşıma şeritleri, park yasağı, gürültü saatleri; hepsi, bireysel tercihlerin çarpıştığı yerde ortak faydayı koruyan görünmez bir ağ örer.
Kökenler: “Res publica”dan “maslahat”a, dayanışmadan adalete
Kamu yararı fikri, antik çağlardan bugüne farklı isimlerle geldi. Klasik siyaset düşüncesinde ortak iyi (common good) idealinden, Roma’nın “res publica” (kamunun işi) ufkuna; İslam düşüncesindeki “maslahat” anlayışından modern hukukta kamu düzeni–genel sağlık–genel ahlak üçlemesine kadar… Hepsinin ortak derdi, güç ile özgürlüğü, verimlilik ile adaleti, bugün ile geleceği dengelemek. Bu denge, yazılı kanunlardan çok daha önce, birlikte yaşamanın “hikmeti” olarak doğdu.
Günümüzdeki yansımalar: Haklar, özgürlükler ve sınırlar
Bugün kamu yararı; anayasal hak ve özgürlükler, çevre, şehircilik, rekabet, sağlık, eğitim ve dijital politikaların kesişim kümesinde çalışır. Bir kararın kamu yararı sayılabilmesi için birkaç çıtanın aynı anda aşılması gerekir:
Meşruiyet: Kural, demokratik süreçle ve açık gerekçeyle doğmalı.
Orantılılık: Müdahale, hedeflenen toplumsal faydayla dengeli olmalı; gerekenden fazlasına kalkışmamalı.
Şeffaflık ve hesap verebilirlik: Karar vericinin “neye dayanarak” dediğini görmeli, gerekirse itiraz edebilmeliyiz.
Katılım: Etkilenen paydaşlar sürece dahil edildiğinde, “kamu” sözcüğü gerçek anlamına yaklaşır.
Gelecek ufku: İklim krizi, yapay zekâ ve ortak dijital altyapı
Kamu yararı yarın daha çok gezegen ölçeğinde tartışılacak. İklim krizinde bir şehrin hava kalitesi, komşu ülkenin enerji kararıyla bile değişebiliyor. Yapay zekâda algoritmik şeffaflık–güvenlik dengesi, veri merkezlerinin su–enerji tüketimi, dijital tekellerin yarattığı “eşitsiz erişim” artık sadece teknoloji politikası değil, kamu yararının kalbinde. Ortak dijital altyapı (açık kaynak, açık standartlar, ulusal siber güvenlik çerçeveleri) da tıpkı yol–su–elektrik gibi bir kamu hizmetine dönüşüyor.
Kamu yararı örnekleri: Yaşamın farklı köşelerinden
- Kıyılar ve ormanlar: “Kıyılar herkesindir” ilkesi, kısa vadeli rantı değil toplumun nefes alma hakkını korur. Orman alanlarını yapılaşmaya kapatma, sadece ağaç değil sel ve kuraklık riskini de yönetir.
- Deprem yönetmelikleri: Birey için “maliyet”, toplum için “hayat” demektir. Dayanıklı yapı zorunluluğu, görünmez maliyeti (can kaybı, üretim durması) şimdiden önler.
- Rekabet hukuku: Piyasayı tekelleştiren birleşmelere set çekmek, kısa vadede ucuz kampanyayı engelleyebilir ama uzun vadede inovasyonu ve adil fiyatı korur.
- İlaç ve sağlık: Temel ilaçların tedarik güvenliği için fiyat regülasyonu, AR-GE teşvikleriyle dengelendiğinde, toplumun sağlığını sürdürülebilir kılar.
- Ulaşım ve şehircilik: Toplu taşıma şeritleri, bisiklet yolları ve yaya önceliği, kişinin otomobil konforuna küçük bir sınır getirirken, şehir genelinde hız–güvenlik–hava kalitesi üçlüsünü iyileştirir.
- Gürültü ve ışık kirliliği: Eğlence mekânlarına saat–desibel sınırları, gece çalışanların ve çocukların uyku hakkını korur.
- Açık veri ve şeffaflık: Belediyelerin ihaleleri–bütçeleri açık veriyle paylaşması, “kamu parası kimin için harcanıyor?” sorusuna somut yanıt verir; inovasyona da kapı aralar.
- Tarihi–kültürel miras: Bir hanın restore edilip kamusal kullanıma açılması, sadece nostalji değil; turizm geliri, sosyal bağ ve mahalle ekonomisi demektir.
- Dijital alanlar: Ağ tarafsızlığı (net neutrality) ve makul platform sorumluluğu; ifade özgürlüğünü korurken kamunun bilgiye erişimini eşitler.
- Enerji dönüşümü: Yenilenebilir enerji teşvikleri, dışa bağımlılığı azaltır; hava kalitesi ve iklim hedefleriyle birleşince, kuşaklar arası adaleti gözetir.
- Beklenmedik bir örnek—e-spor ve oyun sunucuları: Büyük turnuvalar sırasında internet altyapısının önceliklendirilmesi, gençlerin kültürel üretimine ve yeni ekonomilere erişimini kamu yararı çerçevesine taşır.
- Bir diğeri—uzay çöplüğü: Alçak yörüngedeki enkazın temizliği ve lisans koşulları, GPS’ten hava tahminine kadar milyonların kullandığı hizmetleri korur.
Zor sorular: “Kimin yararı?” ve karar kalitesini nasıl ölçeceğiz?
Kamu yararı, “çoğunluğun her istediği” demek değildir. Üç kritik soru sormadan verilen her karar, iyi niyetli olsa bile hatalı olabilir:
- Kapsayıcılık: Karardan kimler etkileniyor; kırılgan grupların sesi gerçekten masada mı?
- Kanıt ve etki analizi: Kestirme sloganlar yerine veri, deneme–yanılma (pilot uygulama) ve kamuoyu geri bildirimi var mı?
- Zaman boyutu: Kısa vadeli memnuniyet, uzun vadeli zarara mı dönüşüyor? (Örn. plansız otopark kolaylığı, yıllar sonra kilitlenmiş trafik.)
Beklenmedik kesişimler: Sanat, gıda ve yapay zekâ
Sanat ve kültür: Kamusal sanat projeleri, “bütçeye yük” gibi görünse de şehrin güven algısını, turizmi ve sosyal uyumu güçlendirir.
Gıda güvenliği: Etiket şeffaflığı ve yerel üretici pazarları, hem sağlığı hem kırsal ekonomiyi koruyan çift yönlü kamu yararı üretir.
Yapay zekâ etiği: Kamu ihalelerinde “açıklanabilirlik” ve denetlenebilir veri kullanımı şartları, hatalı kararların toplu zararını önler.
Elinizin altında bir kontrol listesi
Kamu yararı iddiasıyla önümüze gelen her öneriyi şu beş soruyla hızlıca tartabiliriz:
1. Sorun kanıta dayalı ve anlaşılır biçimde tanımlı mı?
2. Alternatifler değerlendirildi mi, yoksa tek seçenekmiş gibi mi sunuluyor?
3. Beklenen fayda ile verilen özgürlük/konfor kaybı dengeli mi?
4. Süreli ve ölçülebilir mi? (Hedef–metrik–zaman çizelgesi var mı?)
5. Geri bildirim ve itiraz kanalları açık mı?
Sonuç: “Benim çıkarım”dan “bizim esenliğimiz”e geçiş cesareti
Kamu yararı; “ben” ile “biz” arasındaki köprüyü sağlam tutma iradesidir. Bu irade, ne devlete havale edilecek kadar uzak, ne de sadece bireyin omzuna yüklenecek kadar dar. Mahalledeki küçük bir parkın korunmasından, ulusal ölçekte rekabetin adil işlemesine; algoritmaların nasıl karar verdiğinin açıklanmasından, taşın altına elini koyan girişimlerin teşvik edilmesine kadar… Hepimizin dahliyle büyüyen bir ortak akıl. Soruyu birlikte soralım: Bugün vereceğimiz karar, yarın da başımızı yastığa huzurla koymamızı sağlayacak mı?
::contentReference[oaicite:0]{index=0}