Meraklı bir araştırmacı olarak sizlerle birlikteyim; sabah kahvemi alıp düşünürken aklıma bir soru takıldı: Koç Üniversitesi’nin “sahibi” kim? Bu sorunun basit bir cevabı varmış gibi görünse de, derinlemesine baktığınızda yapı, tarih ve yönetişim gibi pek çok bilimsel kavramla karşılaşıyoruz. Gelin, hep birlikte bu soruyu bilimsel bir lensle ve anlaşılır bir dille inceleyelim.
Kuruluşu ve Yapısı ile Koç Üniversitesi
Koç Üniversitesi 1993 yılında İstanbul’da özel bir vakıf üniversitesi olarak kuruldu. ([Wikipedia][1]) İnceleyebileceğimiz ilk bilimsel kavram “vakıf üniversitesi” olgusu. Yani bu üniversite devlet üniversitesi değil; kâr amacı gütmeyen bir vakıf tarafından kurulmuş. ([Kütahya Dumlupınar Üniversitesi][2]) Bu durumda “sahibi kim?” sorusu, “hangî kurum veya vakıf bu üniversitenin kuruluşunu ve denetimini üstlenmiştir?” şeklinde dönüşüyor.
Araştırmalar, vakıf üniversitelerinde yönetişim yapılarının, kamusal üniversitelere kıyasla farklı dinamikler içerdiğini gösteriyor: mesela özerklik, mütevelli heyeti, şeffaflık ve hesap verebilirlik gibi boyutlar. ([SpringerLink][3]) Koç Üniversitesi özelinde de “Üniversite Yönetişimi” sayfasında yer alan bilgiye göre kurum, stratejik kararlarını bağımsız biçimde almayı hedefliyor. ([Kütahya Dumlupınar Üniversitesi][4])
Sahiplik Kimde? Vakıf ve Kurucu Kimliği
Peki “Koç Üniversitesi sahibi kim?” sorusunu direkt cevaplayalım: Üniversitenin sahibi bir kişi değil; bir vakıf olan Vehbi Koç Vakfı (VKV) tarafından kurulmuş bir kurumdur. Kurucusu ise iş insanı ve hayırsever Vehbi Koç’tur. ([Wikipedia][5]) Vakfın amacı eğitim, sağlık ve kültür alanında topluma katkı sunmaktır. Vehbi Koç Vakfı’nın üniversite üzerindeki kurumsal rolü, mütevelli heyeti ve yönetim organları aracılığıyla şekillenmektedir.
Bu bağlamda, “sahiplik” kelimesi bireysel mülkiyet gibi algılanmamalı. Üniversite, vakıf yapısı içinde kamusal sorumluluğu olan bir özel kuruluş olarak faaliyet gösteriyor. Bilimsel literatürde bu tür kurumlar, “özel kurumsal üniversite” olarak sınıflandırılıyor ve yönetişim mekanizmaları, toplumsal etkileri açısından inceleniyor. ([Allied Business Academies][6])
Yönetişim ve Hesap Verebilirlik Boyutları
Kurumsal olarak Koç Üniversitesi’nin yönetim organları arasında mütevelli heyeti, rektör, senato ve farklı yönetsel birimler bulunmakta. Resmî sitesinde “University Governance” başlığı altında bu yapı detaylandırılmıştır. ([Kütahya Dumlupınar Üniversitesi][4]) Bilimsel çalışma gösterebilir ki bu tür yönetişim sistemlerinde şeffaflık, akademik özgürlük ve hesap verebilirlik temel göstergelerdir. Örneğin bir üniversitede başarı, yalnızca eğitim kalitesiyle değil, aynı zamanda yönetimin etkinliğiyle de ilişkilidir. ([Nature][7])
Koç Üniversitesi için ayrıca dikkat çekici bir unsur: eğitim dili ağırlıklı olarak İngilizce olması, uluslararası araştırma bağları ve laboratuvarlarıdır. ([Wikipedia][1]) Bu akademik özellikler, yönetişim yapısının kurum içi etkinliğe verdiği önemi göstermektedir.
Neden “Sahibi Kim?” Sorusunun Ötesine Bakmalıyız?
“Sahibi kim?” sorusu ilk bakışta basit görünse de, az önce gördüğümüz gibi bir üniversitenin gerçek sahipliği; finansman kaynakları, yönetişim mekanizmaları, toplumsal sorumlulukları gibi çok boyutlu bir alanı kapsıyor. Koç Üniversitesi’nin vakıf tarafından kurulmuş olması, onun “özel fakat toplumsal hedefleri olan” bir kurum olduğu anlamına geliyor.
Bu durum bize şu soruları da sorma imkânı tanıyor:
Vakıf üniversitelerinde akademik özgürlük ile finansal bağımlılık arasında nasıl bir denge vardır?
Koç Üniversitesi’nin vakıf yapısı, kalite, erişilebilirlik ve toplumsal katkı açısından nasıl bir rol oynuyor?
Üniversitenin yönetişim yapısı, şeffaflık ve hesap verebilirlik açısından ne kadar güçlü?
Bu soruları kendi üniversite tercihlerinizde veya eğitim politikalarını değerlendirirken hatırlamak faydalı olabilir.
Sonuç Olarak
Özetle: Koç Üniversitesi sahibi, bir birey değil; Vakıf üniversitesi yapısında olan Vehbi Koç Vakfı’dır. Kurucu olarak Vehbi Koç önemli bir tarihsel figürdür. Kurumun yönetişim yapısı, vakıf modeli ve akademik hedefleriyle birlikte değerlendirildiğinde, “sahiplik” kavramının ötesinde “kimlik”, “yönetişim” ve “kurumsal sorumluluk” gibi kavramların ön planda olduğunu görüyoruz.
Okuyuculara bir çağrı: Sizce vakıf üniversitelerinde “sahiplik” algısı, devlet üniversiteleriyle karşılaştırıldığında nasıl farklılıklar taşımalı? Ve Koç Üniversitesi örneğinde yönetişim yapısı daha da geliştirilirse hangi alanlarda eğitim ve araştırma açısından olumlu sonuçlar doğurabilir? Yorumlarınızı bekliyorum — birlikte düşünmek zenginleştirici olur.
[1]: https://en.wikipedia.org/wiki/Ko%C3%A7_University?utm_source=chatgpt.com “Koç University”
[2]: https://www.ku.edu.tr/iletisim/kampuslerimiz/?utm_source=chatgpt.com “Kampüslerimiz – Koç Üniversitesi – KU”
[3]: https://link.springer.com/chapter/10.1057/9780230277397_9?utm_source=chatgpt.com “University Governance in Turkey | SpringerLink”
[4]: https://www.ku.edu.tr/en/explore/about-us/university-governance/?utm_source=chatgpt.com “University Governance – Koç Üniversitesi”
[5]: https://en.wikipedia.org/wiki/Vehbi_Ko%C3%A7?utm_source=chatgpt.com “Vehbi Koç”
[6]: https://www.abacademies.org/articles/conceptual-study-of-university-governance-and-management-an-approach-to-excellence-in-teaching-research-and-societal-imp.pdf?utm_source=chatgpt.com “CONCEPTUAL STUDY OF UNIVERSITY GOVERNANCE AND MANAGEMENT: AN APPROACH …”
[7]: https://www.nature.com/articles/s41599-024-03558-5.pdf?utm_source=chatgpt.com “Institutional structure and governance capability in universities: an …”